بازنشر

ایرانِ آزاد، برابر و عادلانه، برآیندِ جریانی گسترنده‌ و هماهنگ از اندیشه، گفت‌وگو و کنش‌های مستقل پیشرو است.

یکی از جدی‌ترین تهدیدهای پیش‌روی جنبش آزادی‌خواه و جمهوری‌خواه ایران، عروج جریان‌های سازمان‌یافته تمامیت‌خواه، اقتدارگرا و ملی‌گرای افراطی است. این عروج نه پدیده‌ای تصادفی است و نه صرفاً محصول منازعات درونی ایران؛ بلکه در پیوندی مستقیم با تحولات جهانی و تجربه انباشته جنایت، ویرانی و بی‌ثباتی در جامعه ایران و شکست سیاست نهادی در اپوزیسیون شکل گرفته است.

پدیدآورندگان این سپیدنامه امیدوارند که این تلاش، در امتداد همان مسیر پر فراز و نشیب جمعی و به پاسداشت ده‌ها هزار جان از دست رفته و شکنجه‌شده برای آزادی و دموکراسی در ایران از دوران مشروطه تا دهه پنجاه و شصت خورشیدی، جنبش‌های پس از آن از جنبش «زن، زندگی، آزادی»‌ تا خیزش بزرگ دی‌ماه ۱۴۰۴ خورشیدی و سرکوب‌های خیابانی به دست رهبران حکومت جنایتکار جمهوری اسلامی، بتواند از سوی جوانان، زنان، کارگران، مزدبگیران، فرودستان و بازنشستگان، کنش‌گران و اندیشمندان، و در یک کلام نیروی عظیم دموکراسی‌خواه و پیشرو جدی گرفته شود و در شکل‌گیری نیرویی متشکل و نهادمند، با صدایی روشن و موثر برای جامعه متکثر و متنوع ایران، به‌کار افتد.

اگر بخواهیم حاصل تمام این نوشته را در یک گزاره فشرده کنیم، می‌توان گفت: مسئله‌ی ایرانِ امروز نه فقدان نارضایتی است، نه کمبود شجاعت و نه کمبودِ سرمایه‌های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و نمادین. مسئله‌ی اصلی ضعف سازوکارهایی است که بتوانند این سرمایه‌ها و ظرفیت‌های پراکنده را به قدرت سازمان‌یافته تبدیل کنند، میان جزیره‌های گوناگونی که این قدرت در آنها انباشته شده است پیوند برقرار کنند، نمایندگی‌های معتبر پدید آورند و سرانجام مجموعه‌ی این ظرفیت‌ها را به قدرت چانه‌زنی برای تغییر وضع موجود و تحول نهادی تبدیل کنند.

اما روایت مشترک با «توافق بر قواعد مشترک زندگی» در جامعه یکی نیست. جامعه‌ای متکثر برای قدرت‌یافتن و همکاری سیاسی لازم نیست درباره‌ی همه چیز توافق داشته باشد. اختلاف درباره‌ی اقتصاد، مذهب، سیاست خارجی، سبک زندگی، توزیع منابع و بسیاری از مسائل دیگر طبیعی است و باید امکان تداوم داشته باشد. آنچه برای آینده‌ی ایران شاید بیش از یک ایدئولوژی جامع ضرورت داشته باشد، حداقلی مشترک درباره‌ی قواعد زندگی در کنار یکدیگر است: آزادی عقیده، بیان و مذهب، آزادی سازمان‌یابی، حاکمیت قانون، استقلال قضایی، برابری حقوقی همه‌ی شهروندان فارغ از جنسیت، قومیت و دیگر تفاوت‌های اجتماعی، پاسخ‌گویی صاحبان قدرت و حق مشارکت واقعی در تصمیم‌گیری.

در بحث پیرامونِ «سیاست بیش‌فعال»، (یعنی وقتی که امروزه در جهان، سیاست همه‌جا هست، اما قدرت سازمان‌یافته کم‌تر از گذشته است)، بر تمایز میان سیاسی‌شدن جامعه و قدرت‌یافتن آن تأکید کردیم. جامعه می‌تواند دائماً درباره‌ی سیاست سخن بگوید، خشم خود را در شبکه‌های اجتماعی و خیابان بیان کند و بارها وارد دوره‌های بسیج شود، بی‌آن‌که این انرژی به همان نسبت در سازمان‌ها و نهادهای پایدار رسوب کند. اما از این واقعیت نیز نباید نتیجه گرفت که افول سازمان‌های توده‌ای قدیمی، سازمان‌یابی را به‌کلی ناممکن کرده است. پرسش این است که اشکال جدید سازمان که منطبق با شرایط امروز اند، چگونه می‌توانند بسیج مقطعی را به ظرفیت پایدار تبدیل کنند؟

اما هیچ‌یک از این منابع به‌تنهایی قدرت اجتماعی ایجاد نمی‌کنند. جامعه ممکن است دانشگاهیان برجسته، متخصصان توانمند، رسانه‌های معتبر، شبکه‌های اجتماعی گسترده و منابع اقتصادی قابل‌توجهی داشته باشد. اما حاصل جمع این منابع لزوماً قدرت جمعی متناظری تولید نمی‌کند. منابعِ جامعه زمانی به قدرت جامعه تبدیل می‌شوند که بتوانند در قالب‌های پایدار سازمان یابند، میان میدان‌های مختلف گردش کنند، به یکدیگر متصل شوند و یکدیگر را تقویت کنند. در غیر این صورت، با نوعی انباشت بدون تبدیل روبه‌رو هستیم: منابع وجود دارند، اما ظرفیت جامعه برای تبدیل آنها به کنش جمعی و اثرگذاری سیاسی محدود است.

برای توضیح منابع قدرتِ جامعه‌ی مدنی، مفاهیم سرمایه‌ی اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و نمادین بوردیو را به سطحی فراتر از کنشگران فردی به امکانات و منابعِ جامعه، بسط دادیم. گفتیم، منابع اقتصادی مستقل می‌توانند امکان ماندگاری رسانه، انجمن و فعالیت مدنی را افزایش دهند. در تجربه‌ی تاریخی اروپا، استقلال منابع اقتصادی از دولت و دربار به شکل‌گیری مراکز مستقل قدرت اجتماعی کمک کرد. برای ایران و دیگر کشورهای درحال‌توسعه نیز، ایجاد شرایط نهادی برای رشد بخش خصوصیِ مستقل از دولت و نیروهای شبه‌دولتی می‌تواند بخشی از تقویت پایه‌ی مادی استقلال جامعه باشد. سرمایه‌ی فرهنگی به جامعه امکان می‌دهد مستقل از روایت رسمی، دانش تولید کند، مسائل خود را تعریف کند و درباره‌ی راه‌حل‌های بدیل بیندیشد. سرمایه‌ی اجتماعی در شبکه‌هایی شکل می‌گیرد که علاوه بر فراهم‌کردن دسترسی به منابع دیگران، امکان سازمان‌یابی و کنش جمعی را ایجاد می‌کنند و جامعه را از مجموعه‌ای توده‌وار از افراد منفرد به شبکه‌ای از گروه‌ها و سازمان‌های مرتبط تبدیل می‌کنند. سرمایه‌ی نمادین نیز در اعتبار و مشروعیتی انباشته می‌شود که کنشگران و نهادها در چشم دیگران به دست می‌آورند.

در این‌جا با یک عدم تقارن بنیادی روبه‌رو هستیم. دولت عمدتاً از تمرکز قدرت می‌گیرد، جامعه از استقلال، سازمان‌یافتگی و اتصال میان مراکز متعدد خود. جامعه نمی‌تواند و نباید برای مهار لویاتان خود به لویاتانی دیگر تبدیل شود. قدرت آن از وجود میدان‌ها و نهادهای متکثر و نسبتاً مستقلی ناشی می‌شود که بتوانند منابع خود را سازمان دهند و در زمان مناسب با یکدیگر همکاری کنند. این به معنای نفی سازمان، رهبری یا تصمیم‌گیری متمرکز در درون هر نهاد نیست. به همان اندازه، شبکه‌ای افقی که فاقد سازمان، نمایندگی و توان تصمیم‌گیری باشد نیز ممکن است ناتوان و بی‌اثر باقی بماند. مسئله این است که قدرت جامعه در یک مرکز انحصاری متمرکز نشود، بلکه میان مراکز گوناگون توزیع شود و در صورت لزوم بتواند به هماهنگی، نمایندگی و چانه‌زنی تبدیل شود.

تلاش من در این نوشته تنها توضیح نظری «منابع قدرت جامعه» نیست. پرسش‌عملی‌تری نیز در مرکز توجه آن قرار دارد: در شرایط مشخص اقتدارگرایی، چه ظرفیت‌هایی را می‌توان از همین امروز ساخت؟ چگونه می‌توان آنها را گسترش داد؟ و چگونه می‌توان منابع پراکنده‌ی جامعه را به قدرتی جمعی تبدیل کرد؟ پس در این نوشته، به دو پرسش ساده، اما دشوارِ زیر می‌پردازم: قدرت حکومتی چگونه ساخته و حفظ می‌شود؟ و جامعه چگونه می‌تواند در برابر آن، سرمایه‌های خود را انباشت کند، قدرت مستقل خود را بسازد و به نیرویی مؤثر در مهار قدرت حکومت تبدیل شود؟

این بدبینی دلسوزانه اکنون با استدلال‌های تازه‌تری نیز تقویت شده است. برای مثال، با ارجاع به نظریه‌ی آنتون یِگر درباره «اَبَرسیاست یا سیاست بیش‌فعال» (Hyperpolitics)، وضعیت ایران را به‌مثابه جامعه‌ای به‌شدت سیاسی‌شده اما کم‌سازمان توصیف می‌کنند.می‌نویسند: سیاست تقریباً همه‌جا حضور دارد. در شبکه‌های اجتماعی، خانه، خیابان و زندگی روزمره. افراد به‌شدت سیاسی‌شده و جان به‌لب آمده، هر چند وقت یک‌بار خشم و اعتراض خود را به خیابان می‌آورند و با سرکوب شدید روبه‌رو می‌شوند، بی‌آنکه این انرژی سیاسی بتواند به همان نسبت در سازمان‌ها و نهادهای پایدار رسوب کند. می‌گویند: اعتراض‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴، با وجود گستردگی و هزینه‌های سنگین، نتوانستند نیروی بسیج‌شده در خیابان را در سازمان‌ها و نهادهای پایدار متشکل کنند و نتیجه و اثری ماندگار از خود بر جای بگذارند. جامعه بارها میان لحظه‌های خیزش و دوره‌های سرکوب حرکت کرده است. این وضعیت را با تعبیری تلخ، نوسان میان «شیدایی خیابان» و «مالیخولیای سرکوب» نام می‌نهند.

نخستین فراخوان اندیشه پیشرو بر نسبت میان اندیشه سیاسی، تحزب و سازمان‌یابی اجتماعی (به ترتیب:‌«ایده‌سازی، جریان‌سازی، و حزب‌سازی») برای تحقق تغییر مطلوب در ایران تمرکز دارد. پرسش محوری آن است که چگونه می‌توان اصول و ارزش‌های دموکراتیک و عدالت‌خواهانه را از سطح آرمان‌ها و مطالبات عمومی به برنامه‌های سیاسی، سیاست‌های اجرایی و نهادهای پایدار تبدیل کرد؟ یک حزب مدرن و پیشرو در این فرایند چه مسؤولیت‌هایی دارد و چگونه می‌تواند نمایندگی اجتماعی، مشارکت شهروندی، تولید اندیشه و کنش سیاسی هماهنگ را به یکدیگر پیوند دهد؟