تغییر تدریجی به معنای تغییر کند نیست

ترجیح من به تغییر تدریجی بر پایهٔ تمایزی استوار است که اغلب نادیده گرفته می‌شود: تغییر تدریجی و تغییر کند یک چیز نیستند.

منظور از تغییر تدریجی در این نوشته، فرایندی است که در آن دگرگونی یک سامانه از طریق تغییرات نسبتاً کوچک و پیاپی صورت می‌گیرد. کوچک بودن تغییرات را باید نسبت به سامانه و سطح بررسی آن سنجید. چنین تغییراتی لزوماً با آهنگی ثابت رخ نمی‌دهند و ممکن است در فاصله‌ای کوتاه یا طولانی روی دهند.

نمونه‌ای ساده را می‌توان در حرکت اسب مشاهده کرد. اسب می‌تواند با قدم (walk)، یورتمه (trot)، چهارنعل آرام (canter) یا چهارنعل کامل (gallop) حرکت کند.^[۱] در هر یک از این شیوه‌های حرکت، اسب می‌تواند سرعت خود را افزایش یا کاهش دهد. بنابراین، تدریجی بودن حرکت لزوماً به معنای پایین بودن سرعت آن نیست. یک اسب می‌تواند هم تدریجی و آهسته حرکت کند و هم تدریجی و سریع. البته گذار از یک شیوهٔ حرکت به شیوه‌ای دیگر ممکن است با تغییر در الگوی هماهنگی اندام‌ها همراه باشد؛ تغییری که باید آن را از افزایش یا کاهش سرعت در یک شیوهٔ حرکت متمایز کرد.

همین تمایز در فرگشت (تکامل) زیستی نیز اهمیت دارد. بحث‌های مربوط به «تعادل گسسته» (Punctuated Equilibrium) ^[۲] گاه این تصور را ایجاد می‌کنند که فرگشت از طریق جهش‌های ناگهانی پیش می‌رود. اما آنچه از دید زمین‌شناسی ناگهانی به نظر می‌رسد، ممکن است از دید زیست‌شناسی فرایندی تدریجی باشد. بازه‌ای که در مقیاس زمین‌شناختی کوتاه به شمار می‌آید^[۳]، برای موجوداتی با فاصلهٔ نسلی کوتاه^[۴] ممکن است شامل هزاران نسل باشد. در این مدت، شمار فراوانی از تغییرات کوچک می‌توانند انباشته شوند. بنابراین، فرگشت می‌تواند نسبت به زمان زمین‌شناختی سریع باشد، در حالی که در مقیاس نسل‌به‌نسل از طریق تغییرات کوچک و پیاپی پیش رفته باشد. البته این توضیح به‌تنهایی تمام ویژگی‌های نظریهٔ تعادل گسسته، از جمله دوره‌های ثبات نسبی و تمرکز تغییرات در دوره‌های گونه‌زایی، را توضیح نمی‌دهد.

در بررسی سامانه‌های زیستی پیچیده نیز باید میان اندازهٔ تغییرات اجزا و دگرگونی کل سامانه تمایز گذاشت. تغییرات کوچک در اجزای مختلف، از جمله شبکه‌های تنظیمی و فرایندهای فیزیولوژیک، می‌توانند بر یکدیگر اثر بگذارند و در طول زمان انباشته شوند. حاصل این تغییرات ممکن است در مقیاس مشاهدهٔ ما بزرگ و حتی ناگهانی به نظر برسد، بی‌آنکه لازم باشد همهٔ تغییرات تشکیل‌دهندهٔ آن را بزرگ یا ناگهانی بدانیم.

الگوی مشابهی را می‌توان در تاریخ علم مشاهده کرد. آنچه توماس کوهن «انقلاب علمی» می‌نامد، معمولاً بدون پیشینه‌ای از پژوهش‌ها، دشواری‌های نظری، پیدایش اندیشه‌های جایگزین و تغییر در نگرش جامعهٔ علمی رخ نمی‌دهد.^[۵] آنچه در بازنگری تاریخی به صورت گذار از یک پارادایم به پارادایمی دیگر دیده می‌شود، ممکن است حاصل فرایندی طولانی و پیچیده باشد. البته دگرگونی نهایی در چارچوب مفهومی علم می‌تواند بنیادی باشد، حتی اگر مراحل پیدایش آن کوچک و پیاپی بوده باشند. داشتن چنین پیشینه‌ای به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که خودِ گذار نیز الزاماً از گام‌های کوچک تشکیل شده است.

در سیاست و تحولات اجتماعی نیز وضع مشابهی دیده می‌شود. رویدادهای تاریخی اغلب «انقلاب» نامیده می‌شوند، زیرا با دگرگونی‌های بنیادی در ساختار قدرت، نهادها یا قواعد سیاسی همراه‌اند. توجه ما معمولاً بر لحظات آشکار و تعیین‌کننده، مانند سقوط یک حکومت، تصویب قانون اساسی جدید یا انتقال قدرت سیاسی، متمرکز می‌شود. اما هنگامی که می‌کوشیم چنین رویدادهایی را توضیح دهیم، ناگزیر به گذشته بازمی‌گردیم. برای مثال، بررسی انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسیه ما را به انقلاب فوریهٔ همان سال، تحولات سیاسی و اجتماعی سال‌های پیش از جنگ جهانی اول، انقلاب ۱۹۰۵ و حتی رویدادهای پیش از آن می‌رساند. هرچه دامنهٔ زمانی بررسی را گسترش دهیم، شمار بیشتری از تغییرات اجتماعی، اقتصادی، نهادی و فکری آشکار می‌شوند که در شکل‌گیری رویداد نهایی نقش داشته‌اند. آنچه در یک مقیاس زمانی همچون حادثه‌ای ناگهانی دیده می‌شود، در مقیاسی دیگر بخشی از فرایندی طولانی از تحولات به‌هم‌پیوسته است. بااین‌حال، باید میان تدریجی بودن زمینه‌های پیدایش یک رویداد و چگونگی وقوع خودِ آن تمایز گذاشت. ناگهانی بودن یک رویداد تاریخی لزوماً به معنای ناگهانی بودن فرایندی نیست که آن را پدید آورده است؛ همان‌گونه که داشتن پیشینه‌ای طولانی، به‌تنهایی تدریجی بودن رویداد نهایی را اثبات نمی‌کند.

تجربه‌ای ساده از کوه‌پیمایی می‌تواند اهمیت موضوع دیگری را روشن کند. هنگام عبور از رودخانه‌ای کم‌عمق، با گذاشتن پا بر سنگ‌های پراکنده، پیش از برداشتن گام بعدی باید از استواری جای پای خود اطمینان یافت. اگر سنگ زیر پا لق باشد، برداشتن گام بعدی احتمال افتادن را افزایش می‌دهد. نکتهٔ اساسی، آهسته حرکت کردن نیست، بلکه داشتن تکیه‌گاهی مطمئن برای هر گام تازه است. در تحولات اجتماعی و سیاسی نیز می‌توان از همین اصل پیروی کرد: هر تغییر باید تا حدی استقرار یافته باشد که بتواند تکیه‌گاه تغییرات بعدی قرار گیرد. البته این به معنای انتظار برای تثبیت کامل هر مرحله نیست؛ گاهی تغییرات مکمل باید هم‌زمان پیش بروند و گاهی تأخیر در تغییر، خود زیان‌بار است.

به همین دلیل، من تغییر تدریجی و هماهنگ را بر دگرگونی‌های شتاب‌زده و فاقد زمینه‌سازی کافی ترجیح می‌دهم. سامانه‌های سیاسی و اجتماعی از اجزای متعددی تشکیل شده‌اند: نهادها، سازمان‌ها، قوانین، هنجارها و شهروندان. تغییر پایدار معمولاً مستلزم آن است که این اجزا بتوانند خود را با شرایط جدید هماهنگ کنند. هنگامی که تغییرات در بخش‌های مختلف یک سامانه بدون فرصت کافی برای سازگاری متقابل رخ دهند، احتمال اختلال در کارکرد آن افزایش می‌یابد.^[۶] در مقابل، تغییرات کوچک و هماهنگ می‌توانند امکان ارزیابی پیامدها، اصلاح مسیر و دگرگونی‌های گسترده را فراهم کنند، بی‌آنکه لزوماً کارکرد کل سامانه مختل شود. این ترجیح به معنای آن نیست که تغییرات کوچک همیشه موفق‌ترند یا حفظ وضع موجود همواره مطلوب است؛ بلکه بر اهمیت هماهنگی، امکان اصلاح و توجه به پیامدهای تغییر تأکید دارد.

بااین‌حال، تدریجی بودن را نباید بر اساس مدت‌زمان یک فرایند تعریف کرد. معیار مهم، اندازه و ارتباط تغییرات تشکیل‌دهندهٔ آن در سطح مورد بررسی است. شمار زیادی از تغییرات کوچک و پیاپی ممکن است در طول قرن‌ها، دهه‌ها، سال‌ها یا حتی در فاصله‌ای کوتاه رخ دهند. آهنگ وقوع این تغییرات نیز می‌تواند افزایش یا کاهش یابد. در نتیجه، یک فرایند می‌تواند سریع و در عین حال تدریجی باشد.

بنابراین، نباید سرعت تغییر، اندازهٔ گام‌های تشکیل‌دهندهٔ آن و بزرگی نتیجهٔ نهایی را با یکدیگر اشتباه گرفت. دگرگونی‌های بزرگ و بنیادی لزوماً مستلزم گام‌های بزرگ نیستند، همان‌گونه که تغییرات تدریجی لزوماً به زمانی طولانی نیاز ندارند. بسیاری از آنچه در تاریخ، زیست‌شناسی یا علم «بحران»، «انقلاب» یا «جهش» نامیده می‌شود، ممکن است بیش از آنکه آغاز تغییر باشد، لحظهٔ آشکار شدن تحولاتی باشد که مدت‌ها پیش آغاز شده‌اند.

پی‌گفتار: آیا تغییر ناگهانی نقطهٔ مقابل تغییر تدریجی است؟

یکی از داوران این نوشته پرسشی مطرح کرد که به نظرم از موضوع این جستار فراتر می‌رود و شایستهٔ بررسی مستقلی است. آیا داشتن پیشینه‌ای طولانی و متشکل از تغییرات کوچک، به‌تنهایی نشان می‌دهد که خودِ دگرگونی نهایی نیز تدریجی بوده است؟ آیا می‌توان با اتکا به تدریجی بودن یک فرایند، ناگهانی بودن نتیجه آن (مثلا یک انقلاب) را انکار کرد؟

به گمان من، پاسخ به این پرسش مستلزم تمایز گذاشتن میان چند ویژگی تغییر است که اغلب با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند: (۱) اندازهٔ گام‌های تشکیل‌دهندهٔ یک فرایند، (۲) آهنگ وقوع آن گام‌ها و (۳) بزرگی دگرگونی نهایی. این ویژگی‌ها لزوماً به یکدیگر وابسته نیستند. گام‌های کوچک ممکن است با آهنگی کند، تند یا فزاینده برداشته شوند. همچنین، بزرگ بودن نتیجهٔ نهایی لزوماً به معنای بزرگ بودن تک‌تک گام‌های تشکیل‌دهندهٔ آن نیست.

برای روشن شدن موضوع، می‌توان از سه نمونه در سه عرصهٔ متفاوت کمک گرفت.

۱. سرنوشت ستارگان

ستارگان، بسته به جرم و ویژگی‌های دیگر خود، مسیرهای متفاوتی را طی می‌کنند. در طول زندگی یک ستاره، ترکیب شیمیایی، دما، چگالی و ساختار درونی آن تغییر می‌کنند. برای مثال، با کاهش هیدروژن قابل استفاده برای همجوشی در مرکز ستاره، تعادل پیشین میان فرایندهای درونی آن دگرگون می‌شود.

این تحولات ممکن است در مقیاس میلیون‌ها یا میلیاردها سال رخ دهند، اما بعضی از مراحل بعدی بسیار سریع‌ترند. در ستارگان پرجرم، فروریزش هسته در مراحل پایانی فرگشت ستاره می‌تواند در زمانی کمتر از یک ثانیه رخ دهد و به انفجار ابرنواختری بینجامد. در برخی ستارگان کم‌جرم‌تر نیز آغاز همجوشی هلیوم در هسته، که به «درخشش هلیومی» (Helium Flash) معروف است، می‌تواند با افزایش بسیار سریع آهنگ تولید انرژی همراه باشد، بی‌آنکه به انفجار ستاره بینجامد.^[۷] آیا باید این دگرگونی‌های سریع را نقطهٔ مقابل تحولات تدریجی پیشین دانست؟ یا باید میان فرایند طولانیِ فراهم شدن شرایط و چگونگی وقوع مرحلهٔ نهایی تمایز گذاشت؟

این مثال نشان می‌دهد که آهنگ تغییر در طول یک فرایند لزوماً ثابت نیست. همچنین، فرایندی که طی زمانی طولانی شرایط لازم برای یک دگرگونی را فراهم می‌کند، ممکن است به مرحله‌ای برسد که در آن ساختار یا رفتار سامانه با سرعتی بسیار بیشتر تغییر کند. بااین‌حال، تدریجی بودن تحولات پیشین به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که مرحلهٔ نهایی نیز تدریجی است.

۲. انفجار هسته‌ای

نمونهٔ دوم، واکنش زنجیره‌ای شکافت هسته‌ای است.

در این فرایند، یک رویداد شکافت می‌تواند نوترون‌هایی آزاد کند که سبب وقوع شکافت‌های دیگری شوند. در شرایط مناسب، شمار واکنش‌ها در واحد زمان به‌شدت افزایش می‌یابد. در نتیجه، آهنگ آزاد شدن انرژی نیز می‌تواند در فاصله‌ای بسیار کوتاه افزایش چشمگیری پیدا کند.^[۸] نکتهٔ مهم این است که افزایش آهنگ واکنش‌ها مستلزم بزرگ‌تر شدن هر واکنش منفرد نیست. آنچه تغییر می‌کند، بیش از هر چیز، شمار رویدادها در واحد زمان است.

به بیان دیگر، اندازهٔ رویدادهای تشکیل‌دهندهٔ یک فرایند و آهنگ وقوع آن‌ها دو ویژگی متفاوت‌اند.

اگر رویدادهای کوچک در جهتی معین به تغییر وضعیت یک سامانه کمک کنند، افزایش فراوانی آن‌ها می‌تواند آهنگ دگرگونی سامانه را افزایش دهد. اگر این آهنگ نیز در طول زمان افزایش یابد، می‌توان از شتاب گرفتن فرایند سخن گفت.

البته رویدادهای منفرد شکافت هسته‌ای گسسته‌اند، در حالی که رفتار مجموعهٔ بسیار بزرگی از آن‌ها را می‌توان با کمیت‌های پیوسته توصیف کرد. بنابراین، پیوسته یا گسسته نامیدن یک فرایند تا اندازه‌ای به سطح بررسی آن بستگی دارد. گسسته بودن رویدادهای تشکیل‌دهندهٔ یک فرایند لزوماً به معنای گسسته بودن تغییرات کل سامانه در مقیاس مورد بررسی نیست.

۳. بیست‌ویک ساعت و سی دقیقه

نمونهٔ سوم را می‌توان از تاریخ انقلاب ایران در بهمن ۱۳۵۷ گرفت.

در روز ۲۱ بهمن، آغاز حکومت نظامی در تهران برای ساعت ۱۶:۳۰ اعلام شد. در روز بعد، ۲۲ بهمن، شورای عالی ارتش در حدود ساعت ۱۴ بی‌طرفی خود را اعلام کرد. فاصلهٔ این دو زمان تقریباً بیست‌ویک ساعت و سی دقیقه است. در این فاصله، رویدادهای فراوانی رخ دادند: تصمیم‌های فردی و جمعی، جابه‌جایی نیروها، نافرمانی‌ها، درگیری‌ها، تغییر مواضع و فروپاشی بخش‌هایی از ساختار فرماندهی و اقتدار سیاسی.

در اینجا نیز می‌توان پرسید: آیا با یک تغییر بزرگ و ناگهانی روبه‌رو هستیم یا با شمار فراوانی تغییر که در زمانی بسیار کوتاه رخ داده‌اند؟ شاید پاسخ این باشد که هر دو توصیف می‌توانند، در سطوح متفاوت، بخشی از واقعیت را بیان کنند. سقوط یک نظام سیاسی، در سطح ساختار قدرت، دگرگونی بزرگی است. اما فرایندی که به آن می‌انجامد، می‌تواند از شمار فراوانی رویداد و تصمیم تشکیل شده باشد که هر یک در سطح خود محدودترند.

افزون بر این، چنین رویدادهایی مستقل از یکدیگر رخ نمی‌دهند. یک تصمیم ممکن است بر تصمیم‌های بعدی اثر بگذارد؛ تغییر موضع یک نهاد ممکن است بر رفتار نهادهای دیگر تأثیر بگذارد؛ و پیامدهای یک رویداد ممکن است شرایط وقوع رویدادهای بعدی را تغییر دهند. بنابراین، تنها شمار رویدادها اهمیت ندارد، بلکه ارتباط و تأثیر متقابل آن‌ها نیز باید بررسی شود.

البته نباید بدون بررسی تاریخی نتیجه گرفت که همهٔ این رویدادها کوچک بوده‌اند یا آهنگ وقوع آن‌ها در تمام این مدت پیوسته افزایش یافته است. این مثال بیش از آنکه اثبات یک الگوی معین باشد، پرسشی دربارهٔ چگونگی توصیف دگرگونی‌های سریع مطرح می‌کند.

۴. اندازه، آهنگ و ساختار

از این سه نمونه می‌توان به تمایزی کلی‌تر رسید.

نخست، باید اندازهٔ تغییرات تشکیل‌دهندهٔ یک فرایند را از آهنگ وقوع آن‌ها جدا کرد. دوم، باید توجه داشت که آهنگ تغییر می‌تواند در طول زمان افزایش یا کاهش یابد. سوم، باید میان این دو ویژگی و دگرگونی ساختار کل سامانه تمایز گذاشت.

ممکن است شمار فراوانی تغییر کوچک، با آهنگی فزاینده، به دگرگونی بزرگی بینجامند. اما ممکن است این دگرگونی بزرگ، ساختار و قواعد پیشین سامانه را نیز تغییر دهد. در این صورت، کوچک بودن گام‌های تشکیل‌دهندهٔ فرایند لزوماً به معنای کوچک بودن نتیجهٔ آن نیست.

تغییر ناگهانی لزوماً نقطهٔ مقابل تغییر تدریجی نیست. ناگهانی بودن به مدت‌زمان تغییر در مقیاس زمانی مورد بررسی مربوط است، در حالی که تدریجی بودن به چگونگی پیشرفت فرایند تغییر اشاره دارد. مجموعه‌ای از تغییرات کوچک و به‌هم‌پیوسته ممکن است با آهنگی فزاینده رخ دهند و در زمانی کوتاه به دگرگونی بزرگی بینجامند. این دگرگونی حتی ممکن است با گسستی واقعی در ساختار یا سازمان یک سامانه همراه باشد، بی‌آنکه از این امر بتوان نتیجه گرفت که سازوکار پیدایش آن نیز گسسته بوده است.

این تمایز با مسئله‌ای ارتباط دارد که در فصل سوم نوشتهٔ «سه گفتار دربارهٔ دیالکتیک» بررسی کرده‌ام. در آنجا از «فرایندهای شبه‌دیالکتیکی» سخن گفته‌ام: فرایندهایی که ممکن است به دلیل عبور از آستانه‌ای معین یا دگرگونی در سازمان سامانه، به جهش‌های دیالکتیکی شباهت داشته باشند، اما بتوان آن‌ها را با سازوکارهای مشخص دیگری توضیح داد.

نکتهٔ مشترک این دو بحث آن است که شکل ظاهری یک دگرگونی، به‌تنهایی سازوکار پیدایش آن را آشکار نمی‌کند. مشاهدهٔ یک گسست ساختاری برای اثبات گسسته بودن فرایند پیدایش آن کافی نیست؛ همان‌گونه که مشاهدهٔ تغییرات کوچک و پیاپی برای نفی امکان یک گسست ساختاری کافی نیست.

در اینجا باید به یک دشواری مفهومی نیز توجه کرد. اگر هر تحول بزرگی را صرفاً با تجزیه کردن آن به رویدادهای کوچک‌تر «تدریجی» بنامیم، مفهوم تدریجی بودن قدرت تمایزبخشی خود را از دست می‌دهد. بنابراین، باید روشن کنیم که اندازهٔ تغییرات را در چه سطحی می‌سنجیم، ارتباط میان آن‌ها چگونه است و چه ویژگی‌هایی سبب می‌شوند یک فرایند را تدریجی یا گسسته بنامیم.

برای مثال، تغییر در رفتار افراد، تغییر در قوانین، تغییر در نهادها و تغییر در ساختار قدرت، لزوماً در یک سطح قرار ندارند. فرایندی ممکن است در سطح رفتار افراد از تغییرات کوچک و پیاپی تشکیل شده باشد، اما در سطح نهادهای سیاسی به دگرگونی ساختاری بزرگی بینجامد. این دو توصیف لزوماً با یکدیگر ناسازگار نیستند.

ازاین‌رو، شاید بهتر باشد به‌جای قرار دادن تغییر تدریجی و تغییر ناگهانی در دو سوی یک تقابل ساده، نخست مشخص کنیم که دربارهٔ کدام ویژگی تغییر سخن می‌گوییم: اندازهٔ گام‌ها، آهنگ وقوع آن‌ها، ارتباط میان آن‌ها یا دگرگونی ساختار سامانه.

۵. دعوت به گفت‌وگو

پرسش دیگری نیز باقی می‌ماند: نقطهٔ مقابل تغییر تدریجی چیست؟

آیا باید آن را تغییر ناگهانی دانست؟ اما ناگهانی بودن به مدت‌زمان تغییر اشاره دارد. آیا تغییر جهشی یا گسسته نقطهٔ مقابل مناسب‌تری است؟ در این صورت، باید روشن کنیم که جهش یا گسست در کدام سطح رخ می‌دهد. آیا انقلاب را باید نقطهٔ مقابل تغییر تدریجی قرار داد؟ اما انقلاب می‌تواند به بزرگی و ماهیت دگرگونی ساختار سیاسی اشاره داشته باشد، نه لزوماً به اندازهٔ گام‌هایی که به آن انجامیده‌اند.

حتی ممکن است این پرسش که «نقطهٔ مقابل تغییر تدریجی چیست؟» پاسخ یگانه‌ای نداشته باشد، زیرا ویژگی‌های مختلف تغییر را نمی‌توان همواره در قالب یک تقابل دوتایی جای داد.

به نظر می‌رسد برای پاسخ به این پرسش‌ها، تمایز میان اندازهٔ گام‌ها، آهنگ وقوع آن‌ها، ارتباط متقابلشان و ماهیت دگرگونی نهایی ضروری باشد. اما آیا این تمایزها کافی‌اند؟ آیا می‌توان معیاری روشن برای تشخیص تغییر تدریجی از تغییر گسسته به دست داد که در سطوح مختلف بررسی معتبر بماند؟ یا باید پذیرفت که کاربرد این مفاهیم همواره به سطح و مقیاس بررسی وابسته است؟

پرسشی که یکی از داوران این جستار مطرح کرد، فرصتی فراهم آورد تا استدلال اولیه را از زاویه‌ای تازه بررسی کنیم. هدف این پی‌گفتار نه پاسخ قطعی به همهٔ پرسش‌ها، بلکه روشن‌تر کردن صورت مسئله و گشودن راهی برای ادامهٔ بحث است.

امیدوارم داوری که این پرسش را مطرح کرد، همراه با دیگر داوران و خوانندگان، در گفت‌وگویی دربارهٔ معنای تغییر تدریجی، نسبت آن با تغییر ناگهانی و گسسته، و جایگاه هر یک در دگرگونی‌های بنیادی اجتماعی و سیاسی مشارکت کند. این بحث یک بحث تئوریک صرف نیست، بلکه تاثیر مستقیمی بر روی راهکارهایی دارد که ما به ایرانیان پیشنهاد می‌کنیم.

سپاسگزاری

نسخه اول این مقاله را سه داور ناشناس ارزیابی کردند. از نقدها و راهمنایی‌های ایشان قدردانی می‌کنم.