۳. ضرورت شکل‌گیری یک حزب پیشرو
۳.۱. شکست سیاست بدون نهاد و سازماندهی
تجربه سیاسی ایران در دهه‌های اخیر به‌روشنی نشان می‌دهد که سیاستِ فاقد نهاد و سازماندهی، حتی در لحظات اوج بسیج اجتماعی و شجاعت جمعی، قادر به ایجاد تغییر پایدار نیست. اعتراض، خیزش و مقاومت مدنی، هرچند ضروری و مشروع، در غیاب نهادهای سیاسی منسجم و پاسخگو، به‌تدریج فرسوده می‌شوند، مصادره می‌گردند یا در چرخه‌ای از سرکوب و بازتولید بحران از میان می‌روند. این واقعیت، نه شکست جنبش‌های مردم ایران، بلکه شکست سیاست بدون نهاد است.
یکی از پایدارترین اشکال این شکست، جایگزینی نهاد با چهره است. در خلأ نهادهای قابل اتکا و پاسخگو، سیاست به‌طور مکرر به گفتمان «رهبری تک‌نفره» یا «چهره برجسته منجی‌گونه» پناه برده است؛ گفتمانی که بارها و بارها در بزنگاه‌های تاریخی، جنبش‌ها را معلق، بی‌پناه یا رها کرده و مسئولیت را از سازوکارهای جمعی به اراده و تصمیم یک فرد منتقل کرده است. مسئله در اینجا اشخاص نیستند؛ مسئله منطق سیاسیِ چهره‌محور است.
پرسشی که به‌طور مداوم بازتولید می‌شود، «پس رهبر پیشنهادی شما کیست؟»، خود نشانه فقدان تجربه نهادی است. این پرسش نه از سر میل به اقتدار، بلکه از ناامنی سیاسی می‌آید: جامعه‌ای که نهادهای پاسخگو، شفاف و منتخب را تجربه نکرده، ناگزیر به دنبال یک نقطه اتکاء واحد می‌گردد. در تاریخ معاصر ایران، تحزب مدرن، هرگز فرصت نهادینه‌شدن نیافته است؛ نه در درون کشور و نه در اپوزیسیون تا به امروز. نتیجه، تکرار چرخه‌ای است که در آن امید سیاسی بر شانه فرد یا افرادی گذاشته می‌شود و با عقب‌نشینی، سکوت یا خطای همان افراد، فرو می‌ریزد. از سوی دیگر، مخالفت با رهبری تک‌نفره متاسفانه به بی‌صدایی و اعتقاد به جنبش بی‌رهبری راه برده است که توان نگاه‌داشتن و پایدار کردن دستاوردهای مقطعی و تجمیعی خود و تبدیل آن‌ها به یک خواست سیاسی پایدار نداشته است.
سیاست بدون نهاد، سیاستی است که بر هیجان لحظه، چهره‌های موقت، اثرات رسانه‌محور، شبکه‌های سست و روایت‌های پرشور اما ناپایدار تکیه می‌کند. چنین سیاستی گاه می‌تواند خیابان را به حرکت درآورد، اما قادر به نگه‌داشتن دستاوردها، تبدیل مطالبات به برنامه، یا حفاظت از کنشگران در برابر فرسایش و سرکوب نیست. در این وضعیت، هزینه‌ها فردی می‌شوند، پیروزی‌ها نامشخص می‌مانند، و شکست‌ها بی‌صاحب.
در ایران، تکرار این الگو به یک تجربه جمعی تروماتیک بدل شده است: لحظات انفجاری اعتراض، بدون امتداد نهادی، به سکوت‌های طولانی و سرکوب‌شده ختم می‌شوند. نه به‌دلیل فقدان آگاهی یا شجاعت، بلکه به‌دلیل نبود ساختارهایی که بتوانند مطالبات را نمایندگی کنند، تصمیم بگیرند، پاسخگو باشند و در برابر فشار دوام بیشتری بیاورند و امید را ایجاد و حفظ کنند. این خلأ نهادی، میدان را برای دو نیرو باز کرده‌است: سرکوب عریان از یک‌سو، و جانشین‌سازی چهره‌محور از سوی دیگر.
شکست سیاست بدون نهاد، به‌ویژه در شرایط خشونت ساختاری، پیامدی مضاعف دارد. هنگامی که دولت به‌طور سیستماتیک از خشونت برای کنترل جامعه استفاده می‌کند، کنش پراکنده و بی‌پناه، نه‌تنها ناکارآمد، بلکه خطرناک می‌شود. نبود نهاد، به معنای نبود سپر جمعی است؛ سپری که بتواند هزینه‌ها را توزیع کند، کنشگران را محافظت کند و امکان تداوم کنش را به شکلی اصولی فراهم سازد. در غیاب این سپر، بار سیاست بر دوش افراد می‌افتد و با کناره‌گیری، خاموشی، یا از دست رفتن آنان، سیاست نیز فروکش می‌کند.
این سپیدنامه بر این نکته تأکید می‌کند که حزب سیاسی، در معنای دموکراتیک، شفاف و پاسخگو، شرط امکان کنش اجتماعی مؤثر است. حزب، اگر به‌درستی فهم و سپس ساخته شود، جایگزین رهبر نمی‌شود، بلکه رهبری را نهادمند می‌کند: از فرد به جمع، از کاریزما به مسئولیت، و از ادعا، فریب و گماشتگی به برنامه و سیاستِ جامعه‌گرا، شفاف و پاسخگو.
ضرورت یک حزب پیشرو دقیقاً از همین‌جا برمی‌خیزد. پاسخ به بحران رهبری، معرفی چهره‌ای تازه یا جایگزین چهره دیگر نیست؛ ساختن نهادی است که بدون قهرمان هم کار کند. نهادی که تصمیم در آن جمعی، قابل نظارت و قابل عزل باشد؛ نهادی که اگر افراد و چهره‌هایش تغییر کردند، رفتار و مسیرش فرو نریزد؛ و نهادی که اعتماد در آن نه به وعده یک یا چند فرد، بلکه به سازوکار عمومی و اصول سپرده شود.
۳.۲. عروج تمامیت‌خواهی، اقتدارگرایی و ملی‌گرایی افراطی به‌مثابه تهدید جنبش آزادی‌خواه و جمهوریخواه
یکی از جدی‌ترین تهدیدهای پیش‌روی جنبش آزادی‌خواه و جمهوریخواه ایران، عروج جریان‌های سازمان‌یافته تمامیت‌خواه، اقتدارگرا و ملی‌گرای افراطی است. این عروج نه پدیده‌ای تصادفی است و نه صرفاً محصول منازعات درونی ایران؛ بلکه در پیوندی مستقیم با تحولات جهانی و تجربه انباشته جنایت، ویرانی و بی‌ثباتی در جامعه ایران و شکست سیاست نهادی در اپوزیسیون شکل گرفته است.
در سطح جهانی، رشد راست افراطی، اقتدارگرایی انتخاباتی و ملی‌گرایی حذف‌گرایانه، زمینه‌ای مساعد برای بازتولید گفتمان‌های مشابه در جوامع مختلف فراهم کرده است. بحران‌های اقتصادی، مهاجرت، جنگ‌های منطقه‌ای، و فرسایش اعتماد به نهادهای دموکراتیک و امکان برساختن یک جایگزین دموکراتیک مورد اعتماد، به این جریان‌ها امکان داده‌اند که به نام «نظم»، «امنیت» یا «بازگرداندن اقتدار و عظمت» و در پاسخ به تحقیرشدگی، سیاست حذف و تمرکز قدرت را عادی‌سازی کنند. جامعه ایرانی، چه در داخل کشور و چه در دیاسپورا، از این موج جهانی مصون نمانده است.
در عین حال، سال‌ها جنایت سازمان‌یافته، سرکوب، فقر و تبعیض شدید و ساختاری، بستری اجتماعی فراهم کرده که در آن استیصال، خشم و ناامیدی و همچنین احساسات میهن‌دوستانه و ملی‌گرا به‌راحتی می‌توانند به سوی پاسخهای ساده‌انگارانه و اقتدارمحور سوق داده شوند. در چنین شرایطی، وعده «نظم سریع»، «اقتدار قاطع» یا «نجات ملی» با شعار محوری «بازپس گیری ایران» از سوی اقتدار پیشینی، می‌تواند برای بخشی از جامعه خسته از بی‌ثباتی و خشونت و تحقیرشدگی و سرکوب‌شدگی و به ویژه قشر میهن‌دوست و ملی‌گرا، به ویژه با پروژه برنامه‌ریزی شده «نوستالژی گذشته طلایی»، حتی بهای آن تعلیق آزادی و تکثر، جذاب به نظر برسد.
این جریان‌ها اغلب خود را نه در تقابل آشکار با آزادی، بلکه در لباس «بدیل کارآمد ملی» عرضه می‌کنند. نسبت آنان با جنبش «زن، زندگی، آزادی» نسبتِ تقلیل‌گرایانه یا ابزاری بوده است و یا این جنبش را به مسئله‌ای حاشیه‌ای یا اصلاح طلب فرو کاسته، یا آن را بالکل نفی می‌کنند، یا حقوق و برابری را به «پس از تثبیت قدرت آینده» موکول می‌سازند. در این منطق، آزادی زنان، تکثر هویتی و حق حاکمیت مردم (جمهوری‌خواهی)، اموری قابل تعلیق در دوران گذار تلقی می‌شوند.
نکته تعیین‌کننده آن است که عروج این تهدید، صرفاً نتیجه فریب رسانه‌ای یا پروپاگاندا نیست؛ بلکه با شکست سیاست بدون نهاد (بخش ۳.۱) و گسست صداهای متکثر نیز پیوند دارد. پراکندگی، رقابت‌های فرساینده، ناتوانی در ارائه بدیل نهادمند، شفاف، پاسخگو و قابل اعتماد، و خالی‌گذاشتن فضاهای سیاسیِ ممکن (به ویژه در دیاسپورا)، و عدم تعهد یا فرار نخبگان به کار نهادمند و سازماندهی، میدان را برای رشد کم‌مقاومت یا بی‌مقاومت جریان‌های اقتدارگرا و افراطی باز می‌کند. این واقعیت، نیازمند پذیرش مسئولیت و نقد درونی صریح همه جریان‌ها، بدون انکار یا فرافکنی است.
ویژگی مشترک این جریان‌های اقتدارگرا، بهره‌برداری نظام‌مند از استیصال توده‌ای است. خشم و ناامنی اجتماعی، و ایده ضرورت وجود «یک ناجی» یا «چهره متحد کننده واحد»، به‌جای آنکه به سیاست مسئولانه و نهادمند ترجمه شوند، به سرمایه بسیج عاطفی با وعده‌های جذاب و غیرواقع‌بینانه از گذار و شکوفایی، به ویژه برای جذب کارآفرینان و جریان لیبرال و نئولیبرال در اقتصاد و رؤیافروشی در پاسخ به تحقیرشدگی و استیصال جمعی بدل می‌گردند. ابزار این بسیج، روایت‌های ساده‌ساز، دشمن‌سازی مطلق، حذف تکثر و ترویج اتحاد به معنی یکدستی و ترویج خشونت کلامی، نمادین یا فیزیکی علیه مخالفان، نه‌تنها در برابر حاکمیت، بلکه درون اپوزیسیون و به ویژه در دیاسپورا، است. این منطق، زمینه‌ساز تصفیه‌های خطرناک داخلی و بازتولید همان الگوهای اقتدارگرایانه‌ای است که جنبش آزادی‌خواه و جمهوریخواه با آن‌ها در ستیز است.
این سپیدنامه بر این نکته تأکید می‌کند که تهدید اقتدارگرایی، تهدیدی دووجهی است: از یک‌سو تداوم سرکوب توسط حاکمیت، و از سوی دیگر ظهور بدیل‌هایی که در ظاهر ضدحاکمیت‌اند اما در بنیاد، ضدتکثر و ضدجمهوریت عمل می‌کنند و به ویژه در دیاسپورا به سرکوب صداهای متفاوت و متکثر جوامع ایرانی می‌پردازند. پاسخ به این تهدید، نه سکوت و نه مماشات است، بلکه نهادسازی آگاهانه، مرزبندی صریح و پذیرش مسئولیت سیاسی در قبال خلأهای عملی است که به این عروج مجال داده‌اند و تلاش برای پر کردن آن خلأها.
در این چارچوب، ضرورت یک حزب پیشرو معنایی مضاعف می‌یابد. حزب تنها ابزار سازمان‌یابی برای تغییر نیست، بلکه سپر نهادیِ حفاظت از جنبش متکثر است. حزبی که بتواند تکثر را پاس بدارد، خشم اجتماعی را در چارچوبی مسئولانه و هدفمند سامان دهد، و سیاست را از منطق حذف و اقتدار برهاند، می‌تواند مانع آن شود که جنبش آزادی‌خواه و جمهوریخواه ایران، زیر فشار استیصال اجتماعی یا در سایه موج‌های جهانی اقتدارگرایی و راست افراطی، از درون منحرف، مصادره و یا تضعیف شود. چنین نهادی می‌کوشد اجازه ندهد رنج، خون و فداکاری جان‌باختگان راه آزادی و دموکراسی (از مشروطه تا دی‌ماه ۱۴۰۴) و خشم و فرسودگی مردمان قتل‌عام شده، به ابزاری برای تحمیل روایت‌های انحصارطلبانه بر صحنه سیاسی و اجتماعی ایران یا بر ذهنیت افکار عمومی و نهادهای بین‌المللی بدل شود.
۳.۳. خطر رادیکالیزه‌شدن خشم بدون چارچوب
خشم اجتماعی در ایران، واکنشی طبیعی، قابل فهم و مشروع به دهه‌ها سرکوب، تحقیر، تبعیض و خشونت ساختاری است. این خشم نه نشانه افراط، بلکه نشانه زنده‌بودن و یکی از پاسخهای جامعه‌ای است که جان و کرامتش به‌طور مستمر نقض شده است. مسئله بنیادین، نه وجود سوگ و خشم، بلکه نحوه سیاسی‌شدن آن است.
این سپیدنامه میان خشم به‌عنوان تجربه‌ای اخلاقی و کنش کور و خشونت‌بار انتقامی به‌عنوان ابزار سیاسی تمایز قائل می‌شود. خشم، به‌خودی‌خود نه فضیلت است و نه تهدید؛ ماده خام سیاست است. آنچه تعیین‌کننده است، چارچوبی است که این خشم در آن ترجمه می‌شود: آیا به دفاع مشروع، دادخواهی و رهایی منتهی می‌شود، یا به چرخه‌ای از حذف، انتقام و بازتولید خشونت.
در شرایطی که یک رژیم مسلح، به‌طور سیستماتیک و با تمام قوا از همان آغاز عمر خود، جان شهروندان فارغ از سن و جنسیت و موقعیت را تهدید می‌کند، اصل دفاع مدنی، اعم از فردی یا جمعی، می‌تواند از منظر وجدانی، اخلاقی و حقوق بشری مشروع تلقی شود. دفاع و مقاومت مدنی مسئول در برابر خشونت عریان دولتی، در صورتی که واجد ضرورت، تناسب، هدف‌مندی و پاسخگویی باشد، با خشونت سرکوبگرانه حاکم به‌هیچ وجه هم‌ارز نیست. این تمایز، تمایزی واقعی و مهم است. اما همین‌جا، مرز حساس سیاست مسئولانه آغاز می‌شود.
خطر زمانی پدید می‌آید که خشم، حتی خشمِ موجه، فاقد چارچوب نهادی، اخلاقی و سیاسی روشن باشد. خشم بدون چارچوب، مستعد رادیکالیزه‌شدن است؛ نه به معنای رادیکال‌بودن در هدف، بلکه به معنای لغزش به منطق حذف، مطلق‌سازی دشمن، و تقدیس خشونت به‌عنوان هویت سیاسی.
تجربه‌های تاریخی نشان داده‌اند که وقتی خشونت از ابزار اضطراری دفاع به افق دائمی سیاست بدل می‌شود، مرز میان مقاومت و بازتولید استبداد فرو می‌ریزد. در چنین وضعیتی، حتی مبارزه‌ای که با ادعای رهایی آغاز شده است، می‌تواند به ساخت نظمی تازه اما همان‌قدر خشونت‌بار و استبدادی و انحصارطلب بینجامد. در ایران امروز، این خطر دو چندان است؛ زیرا جامعه هم‌زمان با خشونت حکومتی مستمر، فروپاشی قرارداد اجتماعی و فقدان نهادهای سیاسی معتبر مواجه است. در این خلأ، خشم ممکن است به تنها زبان سیاست بدل شود، زبانی که اگر ترجمه نشود، خود به بن‌بست می‌رسد.
این سپیدنامه تأکید می‌کند که مشروعیت دفاع، جایگزین ضرورت چارچوب نمی‌شود. حتی کنش دفاعی، اگر از نهاد، پاسخگویی، مرز اخلاقی و افق حقوقی تهی شود، در معرض استحاله شتابان است. تمایز میان دادخواهی و انتقام، میان دفاع و حذف، و میان رهایی و سلطه تازه، تنها از مسیر چارچوب‌های جمعی و پاسخگو حفظ می‌شود. همه انواع مبارزات مردمان ایران را با توجه به اصول فوق، باید در امتداد و در همبستگی و در هم تنیدگی دید. مبارزه‌هایی که با هدف رهایی از استبداد مذهبی خونریز پی‌گرفته‌شده‌اند و همه روش‌ها و راهبردهای عملی، با محک همین اصول قابل ارزیابی و قضاوتند و بر زوایای دیگر اثر مستقیم دارند. از این منظر، وظیفه یک حزب پیشرو نه نفی یا سرکوب خشم یا تقدیس آن؛ بلکه صورت‌بندی سیاسی خشم است. حزبی که بتواند خشم را به مطالبه، مطالبه را به برنامه، و برنامه را به کنش جمعی موثر، برسازنده و مسئولانه ترجمه کند، بی‌آنکه برتری اخلاقی جامعه را قربانی کارآمدی کوتاه‌مدت کند.
حزب ایرانیان پیشرو بهترین و موثرترین روش این ترجمه‌ی نهادی خشم را در سازمان‌یابی آگاهانه و هدفمند می‌داند. به همین منظور در مسیر سازمان‌یافتگی مردم کوچه و بازار در محل کار و زندگی و با استراتژی معینی (مراجعه کنید به سند راهبردی عملیاتی حزب ایرانیان پیشرو و همچنین اصول مداخله یکپارچه دموکراتیک) گام برمی‌دارد، زیرا که مردمی توان دفاع از خود و کرامت و زندگی خود دارند که سازمان‌یافته و بر اصولی یکپارچه همبسته و در محل و محیط زندگی، قادر به تصمیم‌گیری مستقل باشند. در عین حال، حزب ایرانیان پیشرو، با تقدم اصل حفاظت از جان شهروندان، خود را نسبت به رصد، ارزیابی و مطالبه پاسخگویی از هرگونه سازمان، نهاد یا گروهی که به‌طور علنی، رسمی و اعلام‌شده، راهبرد مقاومت دفاعی را در پیش گرفته و یا می‌گیرد، مسئول می‌داند. این مسئولیت ناظر بر کنش‌های سازمان‌یافته و نهادی است، نه اقدامات فردی یا خودسرانه، و هدف آن تضمین پایبندی چنین راهبردهایی به اصول حقوق بشر، حفاظت از غیرنظامیان، شفافیت هدف، و پاسخگویی سیاسی و اخلاقی در محضر جامعه ایران است.
۳.۴. حزب به‌مثابه ابزار عقلانیت و پیوند اجتماعی
در شرایطی که خشونت ساختاری، فروپاشی قرارداد اجتماعی و انسداد راه‌های کنش مدنی به وضعیت پایدار بدل شده‌اند، خطر اصلی نه فقط تداوم سرکوب، بلکه فرسایش عقلانیت جمعی در بستر آشوب اطلاعاتی و گسست پیوندهای اجتماعی است. در چنین وضعیتی، سیاست یا به انفجارهای مقطعی با دستاوردهای کم فروکاسته می‌شود، یا در امواج روایت‌سازی، بسیج عاطفی و دست‌کاری افکار عمومی حل می‌شود. حزب سیاسی پیشرو، در این بستر، می‌تواند ابزار عقلانیت، مهار و پیوند اجتماعی در عصر رسانه‌ای و ژئوپولیتیکی پرآشوب باشد.
در «اندیشه پیشرو» منتشر کنید
با مطالعه فراخوان، آثار خود را برای شورای دبیران اندیشه پیشرو بفرستید.
عقلانیت در اینجا به معنای فاصله‌گرفتن از رنج و سوگ جامعه نیست، بلکه در برابر سیلی از اطلاعات نادرست، روایت‌های شتاب‌زده، و موج‌های احساسی که در شبکه‌های اجتماعی تولید و تکثیر می‌شوند، به معنی توان تبدیل تجربه زیسته، خشم، ترس و مطالبه و نیاز به تحلیل، به برنامه و تصمیم جمعی است. حزب با ایجاد سازوکارهای بررسی، راستی‌آزمایی، بحث جمعی، بازبینی تصمیم‌ها، اعلام موضع و پاسخگو کردن، مانع آن می‌شود که سیاست به تابع الگوریتم‌ها، ترندها و شوک‌های خبری بدل شود تا به جای واکنش آنیِ رسانه‌محور، به عقلانیت جمعیِ قابل تصحیح اتکا کند.
حزب، می‌تواند نقش مهارکننده سیاسی و رسانه‌ای ایفا کند. به این معنا که به تعریف مرز، قاعده و پاسخگویی در میدان سیاست و رسانه بپردازد. در غیاب حزب، کنش سیاسی یا بی‌مهار می‌شود، در قالب فراخوان‌های احساسی، روایت‌های قطبی‌ساز و دشمن‌سازی مطلق، و یا به‌وسیله نیروهای اقتدارگرا، شبکه‌های پروپاگاندایی و حتی بازیگران خارجی مصادره می‌شود. حزب ایرانیان پیشرو، با تثبیت خطوط قرمز اخلاقی، حقوقی و سیاسی، از لغزش به خشونت بی‌چارچوب جلوگیری می‌کند و هم‌زمان مانع آن می‌شود که رنج اجتماعی به سوخت پروژه‌های قدرت‌محور یا ژئوپولیتیکی بدل شود.
حزب، همچنین به‌مثابه ابزار پیوند اجتماعی در شرایط گسست ارتباطی عمل می‌کند. قطع یا اختلال اینترنت، سانسور گسترده، تبعید اجباری کنشگران و پراکندگی جغرافیایی جامعه، پیوندهای اجتماعی را شکننده و ناپایدار کرده است. حزب، اگر بر پایه شفافیت، مشارکت و پاسخگویی ساخته شود، می‌تواند شبکه‌هایی پایدار و غیرشخصی ایجاد کند. این شبکه‌ها می‌توانند با آموزش و راهنمایی، کمتر به پلتفرم، لحظه و یا چهره‌ای ویژه وابسته باشند. این شبکه‌های درازمدت، امکان تداوم کنش جمعی را حتی در شرایط قطع ارتباط، فشار امنیتی و جنگ روایت‌ها فراهم می‌کنند.
در عصر رسانه‌های اجتماعی و هوش مصنوعی، سیاست بیش از آنکه در میدان نهادها شکل بگیرد، در میدان روایت‌ها تعیین می‌شود. روایت‌های ساده‌ساز، قهرمان‌محور یا آخرالزمانی می‌توانند به‌سرعت بسیج عاطفی ایجاد کنند، اما با همان شتاب نیز می‌توانند فرسوده یا منحرف شوند. حزب پیشرو با کار حرفه‌ای در تولید روایت‌های مسئولانه، مستند و قابل دفاع، و با پرهیز از پروپاگاندای هیجانی، امکان تمایز میان اطلاع‌رسانی، تحلیل و بسیج احساسی را حفظ می‌کند.
در شرایط ژئوپولیتیکی پیچیده، که قدرت‌های خارجی، آگاهانه یا ناآگاهانه، در شکل‌دهی روایت‌ها، برجسته‌سازی چهره‌ها و جهت‌دهی به افکار عمومی نقش دارند، فقدان نهادهای مستقل و پاسخگو و همچنین پاسخگو کننده، جامعه را آسیب‌پذیر می‌کند. حزب پیشرو، با شفافیت تصمیم‌گیری و استقلال نهادی، می‌تواند میان همبستگی بین‌المللی مشروع و حق حفاظت بین‌المللی، و مداخله نظامی و جنگ جهت‌دهنده تمایز بگذارد و از تبدیل مبارزه مردم به پیاده‌نظام رقابت‌ها و منافع خارجی جلوگیری کند.
در این معنا، حزب، ظرفی برای انباشت تجربه، پالایش روایت‌ها و انتقال حافظه سیاسی است. جنبش می‌تواند آغازگر باشد؛ حزب باید امکان ادامه‌دادن، تصحیح‌کردن و پیوندزدن و ثبت کردن را فراهم کند. بدون این ظرف نهادمند، هر موج اعتراضی ناگزیر از نو آغاز می‌شود و در هر چرخه، هزینه‌های انسانی و اخلاقی تکرار می‌شوند.
این سپیدنامه تأکید می‌کند که در عصر آشوب اطلاعاتی، عقلانیت سیاسی امری طبیعی یا خودبه‌خودی نیست؛ باید نهادمند و محافظت شود. مهار سیاسی، بدون مهار روایت و احساس، ناکافی است؛ و پیوند اجتماعی، بدون سازوکارهای پایدار فراتر از پلتفرم‌ها، دوام نخواهد آورد. از این‌رو، حزب ایرانیان پیشرو خود را نه صدای حقیقت مطلق، بلکه یک زیرساخت اجتماعی عقلانیت می‌داند که می‌تواند انحراف قدرت و دست‌کاری روایت‌ها را در حد توان خود مهار کند و چارچوبی برای بازسازی آن‌ها در شرایط سرکوب، قطع ارتباط و جنگ روایت‌ها باشد. در فقدان چنین ابزاری، سیاست یا به خشونت بی‌مهار می‌لغزد، یا در هیاهوی رسانه‌ای و پراکندگی اجتماعی تحلیل می‌رود و یا در شرایط ناگوار جنگ، غیر قابل پیش‌بینی خواهد بود.
این زیرساخت عقلانیت؛ عملا خود را در سازماندهی نشان می‌دهد: این سازماندهی در عمل به معنای شکل‌دادن شبکه‌های پایدار همکاری میان نیروهای اجتماعی، تربیت کادرهای سیاسی و مدنی، ایجاد پیوند هوشمندانه و امن میان کنش‌های پراکنده، تقویت ظرفیت‌های صنفی و مدنی، و فراهم‌کردن امکان کنش جمعی هدفمند در برابر سرکوب و بحران است.
۳.۵. ضرورت آمادگی سازمان‌یافته در بزنگاه تاریخی گذار و مداخله مسئولانه در آن
در امتداد شکست سیاستِ بدون نهاد (۳.۱)، و در برابر خطر عروج نیروهای اقتدارگرا و پروژه‌های جایگزینیِ یک استبداد با استبدادی دیگر (۳.۲) و نیز رادیکالیزه‌شدن خشم اجتماعی بدون چارچوب سیاسی مسئول (۳.۳)، مسئله گذار از وضعیت کنونی به نظمی دموکراتیک، دیگر صرفاً یک امید تاریخی یا یک شعار سیاسی نیست، بلکه به مسئله‌ای عملی، سازمانی و نهادی بدل شده است.
تجربه گذارهای معاصر نشان می‌دهد که در غیاب نیروهای سیاسی سازمان‌یافته و پاسخگو، لحظه فروپاشی یا تضعیف قدرت مستقر، الزاماً به آزادی و دموکراسی نمی‌انجامد؛ بلکه اغلب یا به بازتولید اقتدارگرایی در قالبی تازه، یا به آشوب، یا به حذف عاملیت مردم از فرآیند تصمیم‌گیری درباره آینده کشور منجر می‌شود.
از این منظر، شکل‌گیری حزب ایرانیان پیشرو تلاشی است برای آنکه جامعه ایران در لحظه گشایش سیاسی، صرفاً تماشاگر جابه‌جایی قدرت نباشد، بلکه بتواند از طریق نیروهای سازمان‌یافته و پاسخگو، در تعیین مسیر گذار، دفاع از مطالبات آزادی‌خواهانه، و جلوگیری از مصادره آینده کشور مداخله کند.
در این چارچوب، حزب خود را متعهد می‌داند که از هم‌اکنون به کادرسازی، آموزش سیاسی، گسترش شبکه‌های مدنی و صنفی، تقویت پیوند نیروهای داخل کشور، و سازماندهی اعضا و هواداران در داخل و خارج بپردازد، تا در هر سناریوی ممکن از گذار ــ از فروپاشی تدریجی گرفته تا بحران ناگهانی قدرت ــ امکان حضور نیرویی دموکراتیک، نهادگرا و پاسخگو در صحنه فراهم باشد.
در این تقسیم کار، نیروهای خارج کشور نقش پشتیبانی، رسانه‌ای، حقوقی و بین‌المللی و کمک به تضعیف ظرفیت سرکوب را بر عهده دارند، در حالی که نیروهای داخل کشور، متکی بر شبکه‌های مدنی، صنفی، حرفه‌ای و محلی، به نیروی سازمان‌یافته تغییر بدل شوند؛ نیرویی که بتواند در فرایند گذار از جوامع دفاع کند، مطالبات آن را نمایندگی کند، و مانع از آن شود که آینده کشور بدون عاملیت و مشارکت واقعی شهروندان رقم بخورد. استراتژی حزب، سازماندهی پایدار نیروهای اجتماعی برای حفظ و اعمال عاملیت دموکراتیک جامعه ایران در فرایند گذار و جلوگیری از بازتولید هر شکل تازه‌ای از اقتدارگرایی است.
۳.۶. موقعیت اجتماعی و مرزبندی منازعه: حزب در کدام سوی تضاد می‌ایستد
حزب ایرانیان پیشرو بر این مبنا شکل می‌گیرد که منازعه امروز ایران نه یک اختلاف سلیقه سیاسی، بلکه تقابل تاریخی میان جامعه‌ای است که می‌خواهد زندگی عادی، امن و آزاد داشته باشد و بر سرنوشت خود حاکم باشد (جمهور مردم) و ساختاری که بقای خود را در سرکوب، فساد، تبعیض و انحصار قدرت می‌بیند.
این حزب در سوی شهروندان، کارگران، معلمان، پرستاران، کارمندان، بازنشستگان، دانشجویان، زنان، جوانان، فعالان مدنی، اقلیت‌های اتنیکی و مذهبی، و همه نیروهای اجتماعی‌ای می‌ایستد که هزینه اصلی بحران سیاسی و اقتصادی را می‌پردازند اما سهمی در تصمیم‌گیری ندارند. مخاطب حزب، جامعه‌ای است که می‌خواهد از چرخه دائمی سرکوب، فقر، ناامنی و مهاجرت اجباری خارج شود و خواهان دموکراسی و یک جمهوری واقعی است.
نخستین مرزبندی حزب با ساختار سیاسی و اقتصادی جمهوری اسلامی و ولایت فقیه است که کشور را به وضعیت فروپاشی مزمن رسانده و مطالبات مردمی را با سرکوب و کشتار پاسخ می‌دهد. حزب، بقای این ساختار را مانع اصلی بازسازی کشور و حیات با کرامت همه مردمان ایران می‌داند و سیاست خود را بر سازماندهی نیروهای اجتماعی برای عبور قطعی از این وضعیت بنا می‌کند.
مرزبندی دوم با هر پروژه سیاسی‌ای است که می‌خواهد اقتدارگرایی را با چهره‌ای تازه بازتولید کند؛ چه در قالب رهبر منجی، چه در شکل تمرکز قدرت در یک خاندان، جریان یا گروه محدود، و چه در قالب نیروهایی که مشارکت مردم را امری ثانویه و قابل تعلیق می‌دانند. حزب از هر نوع بازگشت به سیاست قیم‌مآبانه، شخص‌محور و تمرکزگرایانه فاصله می‌گیرد و با آن مبارزه می‌کند، حتی اگر آن پروژه با شعار نجات کشور عرضه شود.
مرزبندی سوم با تبدیل سیاست به میدان حذف و انتقام است. جامعه ایران از چرخه‌های خشونت سیاسی آسیب دیده و حزب بر این باور است که دفاع از مردم در برابر سرکوب، باید در خدمت حفظ جان شهروندان و امکان ساختن آینده‌ای دموکراتیک باشد، نه در خدمت بازتولید خشونتی که فردای کشور را نیز گرفتار انتقام و بی‌ثباتی کند.
بر این اساس، حزب ایرانیان پیشرو آشکارا خود را نیروی سازماندهی شهروندانی می‌داند که خواهان پایان قطعی حکومت سرکوب، استقرار قطعی یک جمهوری دموکراتیک و سکولار و بازسازی کشور بر پایه آزادی، برابری، و عدالت و پاسخ‌گویی‌اند. این انتخاب، حزب را در تعارض مستقیم سیاسی با همه نیروهایی قرار می‌دهد که بقای وضع موجود یا بازتولید اقتدارگرایی را در قالب‌های گوناگون دنبال می‌کنند.
۳.۷. چرا مداخله حزب ایرانیان پیشرو ضروری است؟
تجربه‌ی سال‌های اخیر نشان داده است که بحران سیاست در ایران تنها محصول سرکوب حاکمیت نیست، بلکه از ناتوانی نیروهای مخالف در تبدیل نارضایتی اجتماعی به نیروی سیاسی سازمان‌یافته نیز ناشی می‌شود. بخش بزرگی از نیروهای سیاسی، به‌ویژه در دیاسپورا، یا از پذیرش مسئولیت و هزینه‌ی کار تشکیلاتی گریخته‌اند، یا فعالیت سیاسی را به حلقه‌های گفت‌وگو، بیانیه‌نویسی و جمع‌های کم‌هزینه همفکری تقلیل داده‌اند. دلزدگی از تجربه‌های شکست‌خورده گذشته نیز در مواردی به توجیهی برای گریز از هرگونه سازماندهی منسجم و مسئولیت‌پذیری جمعی تبدیل شده است.
در نتیجه، در حالی که جامعه در داخل کشور بهای سرکوب، زندان، فقر و کشتار را می‌پردازد، بخش بزرگی از ظرفیت سیاسی خارج از کشور نتوانسته به نیرویی سازمان‌دهنده برای پشتیبانی مؤثر از این مبارزه بدل شود. این خلأ، میدان را برای نیروهایی باز می‌گذارد که می‌کوشند رنج و جان‌باختگی مردم را به سکوی انتقال قدرت به اشکال تازه‌ای از اقتدارگرایی تبدیل کنند.
در همین حال، جامعه مدنی، نهادهای حقوق بشری، و کنشگران حقوقی و انسانی سال‌هاست با تعهد و مسئولیت، در حمایت از زندانیان و خانواده‌های آنان، مستندسازی جنایت‌ها، پیگیری حقوق قربانیان، افزایش هزینه‌ی سرکوب برای حکومت، فشار حقوقی و سیاسی در مجامع بین‌المللی، و پشتیبانی مالی و معنوی از آسیب‌دیدگان نقش حیاتی ایفا کرده‌اند. این تلاش‌ها ستون اخلاقی و انسانی مقاومت جامعه ایران بوده است.
با این حال، جامعه ایران هم‌زمان از فقدان یک نیروی سیاسی سازمان‌یافته و دموکراتیک رنج برده است که بتواند در همدلی و هماهنگی با این فعالیت‌ها، به چتر سیاسی و بازوی سازمان‌دهنده‌ای تبدیل شود که اصول جمهوریت، عدالت‌خواهی، دادخواهی و عدالت انتقالی را در فرایند گذار به نیرویی الزام‌آور بدل کند و از به‌حاشیه رفتن آن‌ها در معامله‌های سیاسی آینده جلوگیری نماید.
حزب ایرانیان پیشرو در تکمیل همین تلاش‌های مدنی شکل می‌گیرد: برای آنکه ظرفیت‌های پراکنده‌ی اجتماعی و مدنی به نیرویی سیاسی و سازمان‌یافته تبدیل شوند که بتواند در لحظه‌های بحران، از پراکندگی نیروها جلوگیری کند، عاملیت جامعه را تقویت نماید، و امکان مداخله‌ی مؤثر در فرایند جابه‌جایی قدرت را فراهم سازد.
هدف این حزب افزودن نام گروهی دیگر به صحنه سیاست نیست، بلکه ایجاد تشکیلاتی پاسخگو، عمل‌گرا و متکی بر ارزش‌های دموکراتیک و جمهوری‌خواهانه است که بتواند از رشد و اثرگذاری نیروهای مدنی پشتیبانی کند، فرهنگ جمهوریت و مقابله با اقتدارگرایی را در جامعه گسترش دهد، و مبارزه‌ی جامعه برای آزادی و کرامت انسانی را از سطح اعتراض پراکنده به سطح کنش سیاسی سازمان‌یافته ارتقا دهد.
۳.۸. برنامه‌ی مداخله‌ی سیاسی و سازماندهی در شرایط کنونی
حزب ایرانیان پیشرو، در شرایط کنونی، مأموریت خود را ایفای نقشی سازمان‌دهنده تعریف می‌کند؛ شرایطی که جامعه ایران هم‌زمان با سرکوب سازمان‌یافته سیاسی، بحران اقتصادی و فرسایش و سوگ و خشم گسترده اجتماعی روبه‌روست. هدف حزب در این مرحله تبدیل ظرفیت‌های پراکنده اجتماعی و مدنی به نیرویی هماهنگ و مؤثر و مهاجم در صحنه سیاسی و آماده‌سازی جامعه برای گذار دموکراتیک است.
برای تحقق این هدف، اقدامات حزب بر اساس اولویت‌های عملی و ترتیب رخدادها سامان می‌یابد:
نخست، شکل‌گیری یک شورای تدارک[۱] چابک و متعهد که مسئولیت سامان‌دهی اولیه تشکیلات، ایجاد زیرساخت‌های دیجیتال و امنیتی، آغاز روند عضوگیری و آماده‌سازی شرایط برگزاری مجمع عمومی و تشکیل نهادهای پاسخ‌گوی حزب را بر عهده گیرد.
هم‌زمان، حزب باید از همان مراحل آغازین بتواند در عرصه عمومی و رسانه‌ای حضوری مسئولانه و قابل اعتماد و فعال داشته باشد. از این‌رو، شورای تدارک، نمایندگان و سخنگویان موقت و قابل عزل را از میان نیروهای معتبر، خوش‌سابقه و متعهد به ارزش‌های جمهوری‌خواهانه و مسلط بر سپیدنامه و ارزش‌ها و برنامه‌های حزب برمی‌گزیند تا مواضع و سیاست‌های حزب را در برابر رسانه‌ها، افکار عمومی و نهادهای سیاسی نمایندگی کنند. پس از شکل‌گیری نهادهای انتخابی نیز این سازوکار در قالبی شفاف و پاسخگو (شورای هماهنگی و نظارت و پاسخگویی) ادامه می‌یابد تا حزب بتواند به‌تدریج جایگاه خود را به‌عنوان یکی از بازیگران مسئول و اثرگذار در میان نیروهای متکثر جمهوریخواه و در برابر پروپاگاندای نیروی اقتدارگرا تثبیت کند و اعتماد عمومی و نیروی تازه به خود جذب کند.
به‌موازات، سازماندهی فعالیت‌های رسانه‌ای و آموزشی در دستور کار حزب نوپاست تا اعضا و افکار عمومی نسبت به الزامات گذار دموکراتیک، حقوق شهروندی، سازوکارهای دموکراتیک و خطر بازتولید اقتدارگرایی و کارکردهای آن آگاهی یابند. در همین راستا، حزب از شکل‌گیری یک پلتفرم رسانه‌ای متکثر با مشارکت روزنامه‌نگاران، پژوهشگران و تولیدکنندگان حرفه‌ای محتوا حمایت می‌کند تا روایت‌ها و گزارش‌های مستند و تحلیل‌های مؤثر درباره وضعیت ایران و چشم‌انداز آینده در سطحی گسترده‌تر بازتاب یابد.
به موازات این روند، همکاری و هماهنگی مشورتی با نهادهای مدنی، حقوق بشری و انسانی، با حفظ استقلال متقابل، دنبال می‌شود تا تلاش‌های این نهادها در عرصه عمومی و سیاسی تقویت شود و حزب بتواند در همدلی و همبستگی با آنان، و ضمن احترام به استقلال کامل و تخصصی آنان، به چتر سیاسی پشتیبان مطالبات آزادی‌خواهانه و دادخواهانه جامعه تبدیل شود.
توسعه عضوگیری نیز به‌صورت هم‌زمان در داخل و خارج کشور پیگیری می‌شود؛ در داخل ایران از طریق دسترسی امن و فردمحور به آموزش‌ها و اطلاعات ضروری سیاسی و مدنی، و خبررسانی و آموزه‌های مربوط به امنیت، حفاظت، و اقدام امن، بدون نیاز به شکل‌گیری ساختارهای پرخطر در شرایط سرکوب، و در خارج کشور از طریق ایجاد شبکه‌های نمایندگی برای سازماندهی فعالیت‌های آگاهی‌بخشی، رسانه‌ای، ارتباط با نهادهای سیاسی و تقویت دیپلماسی حزبی.
در سطح بین‌المللی، حزب با ایجاد هیأت‌های نمایندگی و شبکه‌های ارتباطی در کشورهای مختلف، گفت‌وگو با احزاب، پارلمان‌ها و نهادهای سیاسی و مدنی جهان را دنبال می‌کند تا صدای جامعه ایران را بازتاب دهد و حمایت سیاسی و انسانی از مطالبات مردم را تقویت کند. در کنار این اقدامات، سازوکارهای شفاف برای جمع‌آوری و مدیریت منابع مالی و پشتیبانی مادی و معنوی شکل می‌گیرد تا ضمن حفظ امنیت و حریم خصوصی حامیان، گزارش‌دهی مسئولانه و شفاف درباره منابع و هزینه‌ها تضمین شود.
حزب همچنین همکاری و هماهنگی با احزاب، نهادهای مدنی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی همسو را برای تقویت ظرفیت‌های مشترک در مسیر گذار دموکراتیک دنبال می‌کند و با جذب مشارکت هنرمندان، اندیشمندان و چهره‌های جمهوریخواه و دموکراسی‌خواه، به گسترش سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی کمک می‌نماید. گسترش همکاری‌های فرهنگی و هنری در سطح بین‌المللی نیز بخشی از این تلاش برای بازتاب تکثر جامعه ایران و تقویت روایت دموکراسی‌خواهانه از آینده کشور است.
در همین چهارچوب، ایجاد کارگروه‌های تخصصی در حوزه‌هایی چون عدالت انتقالی، گذار، تدوین قانون اساسی، حقوق بشر، حمایت از زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان، اقتصاد، سیاست اجتماعی و پژوهش‌های نظرسنجانه، سیاست‌پژوهی و بسیاری کارگروه‌های ضروری دیگر نیز بنابر ضرورت در دستور کار قرار می‌گیرد تا دانش و ظرفیت لازم برای مداخله‌ی مسئولانه در دوران پیش و پس از لحظه‌ی فروپاشی قدرت سیاسی حاکم و گذار فراهم شود.
حزب از ابتکارهای مستقلی که در تلاش برای تولید و تدوین یک سند حقوقی-سیاسی جامع گذار دموکراتیک هستند که بتواند مبنای غیرانتزاعی همگرایی نیروها باشد، حمایت و به مثابه یک پروژه بسیار کلیدی در راستای همگرایی و اتحاد نیروهای جمهوریخواه، دموکراتیک و سکولار در چنین پروژه‌ای مشارکت فعال می‌کند.
سازماندهی در اکنون شرط امکان هر گذار دموکراتیک در آینده است. حزبی که در شرایط بحران تنها به ترسیم فردا بسنده کند، در لحظه تغییر نیز نقشی تعیین‌کننده نخواهد داشت. حزب ایرانیان پیشرو خود را متعهد می‌داند که در کنار جامعه و در متن بحران کنونی عمل کند و برای ایجاد ظرفیت سیاسی لازم برای عبور دموکراتیک از وضعیت موجود کوشا باشد.
- [۱]در فرآیند شکل‌گیری حزب ایرانیان پیشرو، گروهی موقت با عنوان «شورای تدارک» مسئولیت پیشبرد امور اولیه و فراهم‌سازی بسترهای فنی، حقوقی، اجرایی و سازمانی لازم برای اعلام موجودیت حزب و برگزاری نخستین مجمع عمومی را بر عهده دارد. این شورا نه در جایگاه بنیانگذاران حزب، بلکه به‌مثابه جمعی از کنشگران و متخصصان داوطلب عمل می‌کند که با رویکردی مشورتی و هماهنگ، وظیفه سامان‌دهی مقدمات شکل‌گیری ساختارهای رسمی حزب را بر عهده می‌گیرند.