سیاست بررسی و داوری آثار
روند ارزیابی، محرمانگی، استقلال و امکان اصلاح
همه آثار و قطعات ارسالی به «اندیشه پیشرو» پیش از انتشار بررسی می‌شوند. نوع و عمق بررسی، با ماهیت اثر، حساسیت ادعاها و میزان تخصص لازم متناسب است؛ بررسی یک یادداشت، گزارش مستند یا متن آموزشی الزاماً مشابه داوری یک مقاله پژوهشی نیست.
مراحل بررسی
سردبیر، نخست تناسب اثر با حوزه‌های انتشار، خوانایی، اصالت ظاهری، اطلاعات پدیدآورندگان و نیاز به بررسی ویژه را ارزیابی می‌کند و تصمیم اولیه را درباره پذیرش مشروط یا رد اثر بر اساس این معیارهای کلی کیفیت می‌گیرد. سپس اثری که پذیرش مشروط دارد، از حیث انسجام استدلال، صحت قابل بررسی گزاره‌های اصلی، کیفیت منابع، انصاف در بازنمایی دیدگاه‌ها، رعایت حقوق و اخلاق انتشار و تناسب روش و نتیجه، با ارجاع سردبیر به یکی از اعضای شورای دبیران بررسی می‌شود. در موضوعات تخصصی، ممکن است سردبیر از صاحب‌نظران خارج از شورای دبیران برای ابراز نظر دعوت کند.
نتیجه بررسی می‌تواند پذیرش، درخواست اصلاح جزئی، درخواست بازنگری اساسی یا رد کامل اثر باشد. اگر اثری که در استودیوی اندیشه پیشرو نوشته شده‌است کامل رد شده باشد، نویسنده نامه‌ای دریافت خواهد کرد و ظرف ۶ روز وقت دارد که اثر را به طور کامل دانلود کند و بیرون ببرد. دلایل اصلاح یا رد باید به اندازه‌ای روشن باشند که برای نویسنده روشن باشد. امکان فرستادن نسخه اصلاح‌شده و پاسخ به نقدهای واردشده در ظرف زمانی ۵ روز باید فراهم باشد اما این موضوع به تشخیص سردبیر است که این رفت و برگشت تا چه اندازه و چند بار ادامه پیدا کند. در صورت اختلافی که منجر به تعلیق فرایندی بشود، پدیدآورندگان سپیدنامه در مشورت با شورای دبیران و سردبیر، تصمیم‌گیرنده نهایی خواهند بود.
استقلال و نقدپذیری
نقد اصول حزب و سپیدنامه، به‌خودی‌خود، علت رد اثر نیست. از سوی دیگر، هم‌راستایی با مواضع حزب هم جایگزین استدلال معتبر، منبع قابل بررسی یا رعایت اصول اخلاق انتشار نمی‌شود. ارزیابی باید از نزدیکی سازمانی، شهرت، سمت یا هویت و سن و سال و اعتبار اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی نویسنده جدا باشد؛ تعارض منافع مؤثر مستلزم کناره‌گیری فرد ذی‌نفع از تصمیم مربوط است.
محرمانگی
مطابق سند پایه شورای دبیران، محتوای مقاله تا زمان انتشار رسمی محرمانه تلقی می‌شود و نام داوران پیش و پس از تصمیم انتشار یا عدم انتشار محرمانه باقی می‌ماند. این چارچوب را می‌توان «داوری با هویت محرمانه داور» توصیف کرد، اما نباید بدون تصویب و اجرای الزامات اضافی آن را معادل داوری دوسوکور یا داوری همتایان برای همه مطالب دانست. همه تاریخچه و موارد بررسی به طور محرمانه ذخیره می‌شوند. اعضای شورای دبیران برای بهبود داوری، تا پیش از تصمیم نهایی، قادر به دیدن نام و هویت فرستنده مقاله نیستند. تنها سردبیر از هویت فرستنده اثر آگاه است.
ساختار شورای دبیران
از اعضای شورای دبیران و داوران مشاور انتظار مشارکت فعال می‌رود، اینکه مقاله‌های ارجاعی را ظرف حداکثر پنج روز[۱] بخوانند و درباره آن‌ها داوری خود را در استودیوی اندیشه پیشرو ثبت کنند، نویسندگان را به مشارکت دعوت کنند و در هر سال دست‌کم یک مقاله بلند برای اندیشه پیشرو بنویسند. امکان استفاده از نام مستعار برای عضو شورای دبیران و داوران مشاور پیش‌بینی شده است. اعضای شورای دبیران، در وهله نخست از میان اعضای شورای تدارک که ماه‌ها در جریان اصلاح و تثبیت سپیدنامه و دیگر اسناد بنیادین بوده‌اند و به تلاش پدیدآورندگان سپیدنامه برای شکل‌دهی و توسعه عملی ایده‌های آن اعتماد کرده‌اند، و از سوی پدیدآورندگان سپیدنامه و با مشورت با شبکه‌ای از معتمدان با تجربه و متخصص در زمینه نشر علمی و نظری حرفه‌ای و جهانی، دعوت می‌شوند اما لزوما همه اعضای شورای دبیران از اعضای شورای تدارک نیستند.
معیارهای عضویت در شورای دبیران
معیارهای زیر برای دعوت یا انتخاب یا پذیرش درخواست عضویت در شورای دبیران اندیشه پیشرو یا داوران مشاور در نظر گرفته می‌شوند:
- فردی که عضو شورای دبیران می‌شود سپیدنامه را خوانده باشد و ضمن حفظ نظرات انتقادی خود در مورد آن، متعهد باشد در چارچوب آن کار کند. تعهد به سپیدنامه، مثالی از متن‌محوری و برنامه‌محوری است، به این مفهوم که فرد علیرغم جهان‌بینی/ایدئولوژی (یا هر تعهد فکری دیگر) می‌پذیرد که در چارچوب این متن و برنامه همکاری کند.
- فردی که عضو شورای دبیران می‌شود متعهد باشد که برای پیشبرد کارهای اندیشه پیشرو واقعا وقت بگذارد. میزان زمانی که هر عضو شورای دبیران صرف این کار می‌کند را نمی‌توان از پیش و به صورت مکانیکی تعیین کرد. با اینحال می‌توان انتظار داشت هر عضوی آثار ارجاع داده شده را معمولا می‌پذیرد و در زمانی کوتاه اثر را بررسی کرده و در مورد آن نظر کارشناسی و دقیق می‌دهد.
- چشم‌انداز و تلاش «اندیشه پیشرو» این است که شورای دبیران و داوران مشاور آن، در مجموع، آینه تمام‌نمایی از ایرانیان باشد. به عبارت دیگر، پراکندگی موجود در جنس و جنسیت، زبان و مناطق مختلف، رشته‌های مختلف دانش، طیف‌های مختلف شغلی، ...، در داوطلب شدن و یا کاندیدا کردن هر عضوی در نظر گرفته شود.
توضیح چرخه بررسی دبیران و داوری
آثار ارسالی به اندیشه پیشرو در فرایندی مرحله‌بندی‌شده، با مسؤولیت سردبیر و مشارکت شورای دبیران و، در صورت نیاز، کارشناسان بیرونی بررسی می‌شوند. این فرایند با هدف حفظ کیفیت علمی و فکری آثار، استقلال داوری، شفافیت تصمیم‌ها و تسهیل ارتباط با نویسندگان طراحی شده است. همه مراحل از طریق استودیوی اندیشه پیشرو انجام می‌شوند و سوابق بررسی و تصمیم‌های تحریریه در سامانه ثبت و نگهداری می‌شوند.
۱. ارسال و ثبت اثر
نویسنده اثر خود را از طریق استودیوی اندیشه پیشرو برای بررسی و انتشار ارسال می‌کند. آثاری که با ایمیل فرستاده شده باشد، بررسی یا پاسخ داده نمی‌شوند. پس از ثبت، اثر وارد چرخه بررسی تحریریه می‌شود و نویسنده می‌تواند وضعیت و تاریخچه آن را در استودیوی خود به طور کامل پیگیری کند.
در «اندیشه پیشرو» منتشر کنید
با مطالعه فراخوان، آثار خود را برای شورای دبیران اندیشه پیشرو بفرستید.
۲. بررسی نخست سردبیر
سردبیر اثر را از نظر انطباق با حوزه فعالیت، اصول و معیارهای محتوایی و استانداردهای کیفیت نگارش و نشر اندیشه پیشرو بررسی می‌کند. سردبیر اختیار دارد بدون ارجاع به شورای دبیران، اثر را با ذکر دلایل مشخص رد کند یا برای اصلاح و تکمیل به نویسنده بازگرداند. آثاری به مرحله داوری ارجاع می‌شوند که از معیارهای اولیه برخوردار باشند و بررسی تخصصی محتوای آن‌ها ضروری یا سودمند تشخیص داده شود.
۳. ارجاع به شورای دبیران
سردبیر اثر را با توجه به موضوع و حوزه دانشی آن برای بررسی به یکی از دبیران مرتبط ارجاع می‌دهد[۲]. همه اعضای شورای دبیران، صرف‌نظر از ارجاع مستقیم از سوی سردبیر، امکان مشاهده همه آثار ارسالی را در داشبورد تحریریه دارند. هویت نویسندگان در این مرحله برای دبیران پنهان می‌ماند. دبیران منتخب، ارزیابی خود را از کیفیت محتوا، دقت استدلال، انسجام مفهومی، اعتبار شواهد و تناسب اثر با رویکرد و معیارهای اندیشه پیشرو، در سامانه ثبت می‌کنند.
۴. داوری تکمیلی
سردبیر پس از دریافت نظر دبیران، در صورت وجود اختلاف‌نظر، ابهام تخصصی یا ضرورت بررسی بیشتر، می‌تواند اثر را به دبیر دیگر یا یک کارشناس بیرونی ارجاع دهد. نظر داوران جنبه مشورتی دارد و تصمیم نهایی درباره پذیرش، رد یا درخواست اصلاح اثر با سردبیر است. دلایل تصمیم نهایی باید در پرونده اثر ثبت شوند و قابل حسابرسی باشند.
۵. تصمیم تحریریه و اصلاحات نویسنده
سردبیر پس از پایان بررسی‌ها، یکی از تصمیم‌های زیر را اتخاذ می‌کند[۴]:
- پذیرش اثر: اثر برای آماده‌سازی انتشار به مسؤول نشر ارجاع داده می‌شود.
- درخواست اصلاح: اثر همراه با مجموعه‌ای منسجم از نکات و پیشنهادهای تحریریه و داوران به نویسنده بازگردانده می‌شود. نسخه اصلاح‌شده پس از ارسال مجدد، متناسب با ماهیت تغییرات، به تأیید سردبیر یا بررسی دوباره داوران می‌رسد.
- رد اثر: تصمیم رد همراه با توضیح دلایل عدم پذیرش به نویسنده فرستاده می‌شود و پرونده بررسی اثر بسته می‌شود.
۶. آماده‌سازی و انتشار
پس از پذیرش نهایی، اثر به مسؤول نشر ارجاع داده می‌شود تا مراحل ویراست فنی، آماده‌سازی نسخه نهایی، صفحه‌آرایی و تولید نسخه پی‌دی‌اف آن انجام شود. ویراست فنی و یکدست‌سازی علائم و شیوه‌های نگارشی از یک استاندارد واحد پیروی می‌کنند[۳].
پس از تکمیل کنترل نهایی کیفیت، اثر در اندیشه پیشرو منتشر می‌شود. نویسنده از انتشار اثر و نشانی اینترنتی نسخه منتشرشده از طریق ایمیل آگاه می‌شود.
۷. مهلت پذیرش و انجام داوری
دبیران شورا و کارشناسان بیرونی که برای داوری انتخاب می‌شوند، از زمان دریافت دعوت، حداکثر ۲۴ ساعت فرصت دارند تا آن را بپذیرند یا رد کنند. در صورت عدم پاسخ در این مهلت، دعوت به‌صورت خودکار منقضی می‌شود و سردبیر می‌تواند داور دیگری انتخاب کند.
داور پس از پذیرش دعوت، حداکثر ۵ روز تقویمی فرصت دارد تا ارزیابی خود را از طریق پرتال اندیشه پیشرو ثبت و برای سردبیر ارسال کند.
در صورت پایان مهلت بدون ثبت و ارسال داوری، مأموریت داور به‌صورت خودکار خاتمه می‌یابد و دسترسی اختصاصی او به پرونده داوری و ابزارهای مربوط لغو می‌شود. سردبیر از این موضوع مطلع می‌شود و می‌تواند اثر را به داور دیگری ارجاع دهد.
۸. شفافیت فرایند و اطلاع‌رسانی
نویسنده در تمامی مراحل می‌تواند وضعیت اثر و تاریخچه تغییرات آن را در استودیوی اندیشه پیشرو مشاهده کند. در پایان هر مرحله یا هنگام اتخاذ تصمیمی که نیازمند اطلاع یا اقدام نویسنده باشد، اعلان مربوط از طریق ایمیل ارسال می‌شود.
تاریخ ارسال، ارجاع به داوری، درخواست اصلاح، دریافت نسخه اصلاح‌شده، پذیرش، رد و انتشار اثر در تاریخچه آن ثبت می‌شوند. هویت داوران و محتوای مکاتبات داخلی تحریریه محرمانه باقی می‌مانند و نویسنده تنها به وضعیت فرایند، تصمیم‌های رسمی و بازخوردهایی دسترسی دارد که برای او ارسال شده‌اند.
تصمیم پس از انتشار
گزارش معتبر درباره خطا یا نقض اصول انتشار بررسی می‌شود و ممکن است به تصحیح، درج توضیح، تغییر وضعیت انتشار یا پس‌گرفتن اثر منتهی شود. در صورت اختلاف، نویسنده می‌تواند با ذکر دلیل درخواست بازبینی تصمیم کند؛ شکل و مرجع رسیدگی نهایی باید در آیین‌نامه اجرایی شورای دبیران تصویب شود.
از خوانندگان خواسته می‌شود تا پرسش‌های خود را به شیوه حاشیه‌نویسی مطرح کنید تا پاسخ آن‌ها را دریافت کنید و دیگران نیز بهره‌مند شوند.
- [۲]مهم: سردبیر در ارجاع به دبیر موضوع تعارض منافع را در نظر می‌گیرد. هر دبیر هم با کلیک روی دکمه پذیرش داوری، نبود تعارض منافع را تأیید می‌کند. پنهان‌سازی نام نویسنده به‌تنهایی برای رفع تعارض منافع کافی نیست؛ ممکن است داور از متن یا پیشینه پژوهش، نویسنده را بشناسد. همچنین دانستن این امکان در اندیشه پیشرو مفید است که کارشناس بیرونی تنها به همان اثری دسترسی خواهد داشت که برای بررسی به او ارجاع شده است و نه مانند شورای دبیران به همه آثار فرستاده شده.
- [۴]مهم: تصمیم نهایی با سردبیر است و رأی دبیران الزام‌آور نیست. این مدل برای یک رسانه چابک ضروری است، اما یک شرط مهم دارد. این مدل مشروط به این است که سردبیر دلایل تصمیم خود را به روشنی در تاریخچه اثر ثبت کند و این تاریخچه قابل بررسی و ارزیابی در آینده باشد. در مواردی که سردبیر خود نویسنده یا ذی‌نفع اثر است، تصمیم به پدیدآورندگان سپیدنامه به عنوان جانشین سردبیر واگذار شود.